Ieder mens heeft recht op eigen klimaatprobleem
Geschreven door Albert Cath en verschenen in de Volkskrant op 22-12-2009  -  22 december 2009
Wie de klimaatverandering als politiek vraagstuk wil begrijpen, moet zijn oor op tenminste drie niveaus te luister leggen.
Allereerst in Kopenhagen. De tienduizenden aanwezigen, van staatshoofden tot demonstranten, toonden een intense betrokkenheid bij het klimaatprobleem. Ook al viel het resultaat tegen, het was bijna heroïsch om te zien hoe regeringen probeerden boven zichzelf uit te stijgen omwille van een groot en serieus langetermijnprobleem.
Maar de mondiale overeenstemming is beperkt en broos. Na terugkeer uit Kopenhagen wacht bovendien thuis het gewone politieke klimaat. Dat wordt in Den Haag al jarenlang gekenmerkt door een wankel vertrouwen van burgers in de politiek. Politici durven niet teveel te beloven en niet te ver vooruit te kijken. Deze ad hoc-sfeer verdraagt zich moeilijk met de langdurige transitie naar een koolstofarme samenleving waarvoor de klimaatverandering ons stelt.
De burger, het politieke bestuur en het bedrijfsleven lijken gevangen in een vicieuze cirkel van wantrouwen, ongeduld, afwenteling, gezagserosie en teleurstelling, met als uitkomst desinteresse in de langetermijntoekomst. Om uit die vicieuze cirkel te komen, moeten we stilstaan bij de sleutelfiguur in veel beschouwingen over de staat van de politiek: de burger.
Politici voeren de burger vaak aan als excuus om niets te doen, en bedrijven doen hetzelfde met de consument. De kiezer zal de maatregelen niet accepteren en de consument wil er niet extra voor betalen, zo luidt steevast het argument. Maar daarmee ontwijken politiek en bedrijfsleven hun eigen verantwoordelijkheid. Ze miskennen hun eigen macht om dingen te veranderen en anderen te overtuigen. Door de ‘onwillige burger’ als excuus aan te roepen, belonen ze in feite onwil en cynisme, en straffen ze geëngageerde burgers af die juist wel iets willen doen.
Toch zijn er heel wat betrokken burgers en bedrijven die niet hebben gewacht op Kopenhagen of Den Haag, maar zelf aan de slag zijn gegaan met een eigen klimaatstrategie.
Denk aan het Schotse plaatsje Fintry, waar de burgers regelmatig samenkomen in de burgerzaal van het gemeentehuis om te bespreken hoe de opbrengsten van het eigen windmolenpark kunnen worden aangewend. Of aan het Duitse bedrijf Geo-Humus, dat een organische super-waterabsorbeerder produceert die landbouw ook in de ergste droogtegebieden weer mogelijk maakt. Of aan Gabon, een heel land dat is overgestapt op duurzame bosbouw. Ga kijken op het Deense eiland Samso, in de Haagse Vogelwijk, in Biddinghuizen, bij de Britse warenhuisketen Tesco, bij het wereldwijde ‘carrotmob’-initiatief.
Zo bloeien er talloze initiatieven op lokale, regionale en zelfs nationale schaal. De deelnemers laten zich leiden door de sociale psychologie van de hoop als tegengif tegen apathie en fatalisme. Ze bewijzen dat verandering en verbetering mogelijk is. De hoop is voor hen de ultieme vorm van risico nemen. Stel je voor, ze lopen zelfs het risico dat er werkelijk iets goeds ontstaat!
Zij volgen hiermee het spoor van de Duitse politicus Hermann Scheer. Hij introduceerde het wettelijk verankerde ‘feed in’-tarief, waarmee iedereen zelfopgewekte elektriciteit tegen vergoeding aan het stroomnet kan leveren. Het is een krachtige stimulans gebleken voor decentrale energieopwekking uit bronnen als zon, wind en golven. Het stimuleert bovendien het ontstaan van verrassende nieuwe samenwerkingsvormen tussen burgers, ondernemers en deskundigen, met een vruchtbare wisselwerking tussen wetenschap en praktijk.
Eenvoudige principes als het ‘feed in’-tarief geven burgers en ondernemers de mogelijkheid zelf actief bij te dragen aan verandering. Burgers kunnen van consumenten veranderen in producenten, niet alleen van stroom maar ook van verandering. Iedereen kan zich het klimaatprobleem toe-eigenen, want iedereen kan meedoen aan de oplossing. De initiatieven verbinden mondiale problemen met lokale omstandigheden en kansen. Ze koppelen lange termijn waarden aan concreet handelen en ze stimuleren burgerzin en gemeenschapzin.
Zo ontstaat een heel ander beeld van ‘de burger’ en van burgerschap dan het beeld van de ontevreden, mokkende en in wezen hulpeloze proteststemmer. Een klimaataanpak die maatschappelijk succesvol wil zijn, moet zich door dit actieve burgerschap laten inspireren.
Het klimaatprobleem is in deze optiek een maatschappelijke opgave en niet slechts een technische taak. Het is onlosmakelijk verknoopt met andere kwesties zoals armoede, overbevissing, vervuiling en overbevolking. De complexiteit van deze kluwen aan problemen kan niet door één partij worden opgelost, maar wél door alle betrokkenen samen: bedrijfsleven, burgers, overheden, intermediairs en wetenschap. Hun gezamenlijke netwerken leveren veel meer creatieve energie voor het oplossen van problemen dan ieder afzonderlijk zou kunnen. Het is de opgave om die kracht van de netwerken effectief te organiseren en te benutten. De sociale en politieke wetenschappen noemen dit netwerkgovernance of netwerksturing.
De overheid heeft een eigen positie als regisseur bij de inbedding van het transitieproces per land, tenminste op basis van de afspraken in Kopenhagen. Ze moet de burgerinitiatieven niet afpakken of verstikken, maar zich concentreren op een paar eenvoudige regels die nog veel meer van deze initiatieven mogelijk maken. Ook voor de overheid is Hermann Scheer een voorbeeld: slimme wet- en regelgeving stimuleert tot steeds veranderende partnerships en daadwerkelijke vernieuwing.
Bij de aanpak van het klimaatprobleem zal veel afhangen van hoe de argwanende burger, het politieke leiderschap, kennisinstituten en ondernemers elkaar hervinden in een lange mars naar duurzaamheid. Met de burger niet als sluitpost, risicofactor of blok aan het been, maar als cruciale deelnemer aan de oplossing en als een autonome kracht ten goede. Dat biedt perspectief op een solide en democratische klimaataanpak.

Drs Albert Cath, (Organisatiekundige, PhD onderzoeker Universiteit voor Humanistiek te Utrecht), namens ‘de Matrix’, een multidisciplinair project voor het ontwikkelen van maatschappelijke handelingsperspectieven (www.klimaatmatrix.nl) in het kader van het nationaal onderzoeksprogramma Klimaat-voor-Ruimte.

Laatste artikelen

Agenda

Januari 2012 Februari 2012 Maart 2012
Ma Di Wo Do Vr Za Zo
1 2 3 4 5
6 7 8 9 10 11 12
13 14 15 16 17 18 19
20 21 22 23 24 25 26
27 28 29