De klimaatconferentie in Kopenhagen nadert haar climax. Terwijl regeringsleiders zich opmaken om al dan niet een verdrag te sluiten, is het goed om scherp op het netvlies te krijgen om wat voor type probleem het gaat.
De mensheid heeft in twee eeuwen tijd zoveel broeikasgassen uitgestoten dat de aarde opwarmt. Voor de gevolgen wordt terecht gevreesd. We zouden het graag anders zien, maar ontkenning is inmiddels een levensgevaarlijke gok. In Kopenhagen wordt onderhandeld over een mondiale reductie in de uitstoot van broeikasgassen van 20 tot 30 procent in 2020.
Hoe we dat het beste kunnen doen, hangt mede af van de typering (of framing) van het probleem.
Is klimaatsverandering een groot uitgevallen milieuprobleem? Dan kunnen we het aanpakken met vertrouwde milieumaatregelen zoals het vaststellen van maxima voor de uitstoot van CO2 en andere broeikasgassen. We volgen het succesvolle voorbeeld van de CFK-ban. Nadat wetenschappers het verband tussen deze drijfgassen en het gat in de ozonlaag hadden aangetoond en de milieubeweging de noodklok had geluid, kwamen regeringen in actie en werd het bedrijfsleven aangespoord om onschadelijke alternatieven te ontwikkelen.
Of is het een energieprobleem? CO2-uitstoot wordt grotendeels veroorzaakt door het verbranden van fossiele brandstoffen, die ook in een ander opzicht problematisch zijn: ze worden in de loop van de 21ste eeuw steeds schaarser. Ook zonder klimaatprobleem moeten we snel op zoek naar andere, CO2-vrije energiebronnen. Het klimaatprobleem raakt hiermee aan de kern van de samenleving en de economie. Fossiele brandstoffen zijn vrijwel synoniem met economische ontwikkeling, en bij de onzekere overgang naar een all-electric tijdperk staat extreem veel op het spel. Iedere sector moet veranderen, met behulp van nieuwe technieken en aangespoord door vergaande economische en fiscale maatregelen.
Of is het, in de derde plaats, een verdelingsprobleem? Het rijke deel van de wereld is veruit de grootste veroorzaker van het probleem, terwijl de gevolgen het hardst aankomen in het arme deel. In deze optiek is het begrijpelijk dat ontwikkelingslanden en opkomende economieën nog een flink CO2-quotum eisen, terwijl het westen een groot deel van de kosten draagt.
Alle drie snijden deze typeringen hout, maar geen ervan kan het klimaatprobleem volledig typeren. Ze schieten ook te kort als basis voor werkelijke oplossingen.
De meest omvattende diagnose is dat het klimaatprobleem deel is van wat we het footprintprobleem kunnen noemen. Het menselijk gebruik van de aarde overschrijdt de draagkracht van onze planeet. We teren in op de aarde. De symptomen zijn, naast klimaatverandering, onder meer biodiversiteitverlies, zoetwaterproblemen, stervende kustzeeën en uitputting van cruciale hulpbronnen. Elk hiervan schreeuwt om een oplossing en ze zijn ook onderling verbonden. Zelfs de schijnbare oplossing van het ene probleem kan het andere probleem verergeren, met als pervers voorbeeld het afbranden van tropisch regenwoud om er palmolieplantages voor biodiesel te vestigen.
Het footprintprobleem is een veelkoppig monster en de aanpak vergt het intelligente en doortastende gebruik van een breed gesorteerde gereedschapskist. De instrumenten uit de andere drie benaderingen horen erin thuis, maar ook bijvoorbeeld bevolkingspolitiek.
Om het alomvattende klimaatprobleem praktisch hanteerbaar te maken, moeten we het op een doeltreffende manier vereenvoudigen, met behulp van een wereldwijde arbeidsdeling op basis van geografische kenmerken.
Nederland ligt in een van de veertig grote deltagebieden van de wereld. Dit geografische gegeven bepaalt in hoge mate onze benadering van het klimaatprobleem, en we delen het met een paar miljard andere deltabewoners. Dit biedt aanknopingspunten voor een concrete en effectieve samenwerking.
Delta’s zijn bijzondere stukjes aarde. Vrijwel alle problemen komen hier samen, maar ook de oplossingen kunnen hier ontstaan. De natte natuurgebieden in de delta’s (wetlands) zijn van vitaal belang voor het mariene ecosysteem en de visserij. Delta’s herbergen de beste landbouwgronden ter wereld, die zeker nodig zullen blijven voor de wereldvoedselvoorziening. Delta’s zijn vanouds aantrekkelijk om te wonen en strategisch gelegen voor economische activiteiten. De verstedelijkingsgraad is al hoog en neemt nog toe.
Delta’s zijn dan ook het toneel van verdringing. Stedelijke functies betalen meer voor de grond dan de landbouw, de landbouw probeert door te schuiven door resterende wetlands te ontginnen. Het vraagstuk wordt nog penibeler doordat delta’s kwetsbaar zijn voor de gevolgen van de klimaatsverandering, zoals de grilliger rivierwateraanvoer en de zeespiegelrijzing.
De toekomst van de delta is een dringende puzzel. De (stedelijke) overheden die ervoor verantwoordelijk zijn, behoren potentieel tot de belangrijkste actoren in de oplossing van het klimaatprobleem. Ze kunnen gebruik maken van hun stedelijke concentratie van creativiteit en consumentenkracht.
Binnen het gezelschap van grote delta’s heeft Nederland een bevoorrechte positie. Wij hebben de verdediging tegen het water relatief goed op orde. We hebben verstand van waterstaat, ruimtelijke ordening en maatschappelijke arrangementen in laagland. Als er één delta ter wereld de klimaatverandering kan overleven, dan is het die van ons.
Dat geeft ons de mogelijkheid en de verantwoordelijkheid om gericht bij te dragen aan de klimaataanpak op wereldschaal. Nederland hoeft niet de hele wereld op zijn nek te nemen, maar kan zijn inspanningen en expertise toespitsen op de collega-deltagebieden.
Om te beginnen kan Nederland het initiatief nemen tot een Delta Alliantie, een samenwerkingsverband van de grote verstedelijkte delta’s. Zo wordt het grote klimaatprobleem toegesneden op een hanteerbare schaal waar werkelijke resultaten mogelijk zijn, van Bangla Desh tot en met Nigeria, van New Orleans tot en met de Parelrivier.


Prof. ir. Dirk Sijmons, (Landschapsarchitect, Hoogleraar Environmental Design, TU-Delft), namens ‘de Matrix’, een multidisciplinair project voor het ontwikkelen van maatschappelijke handelingsperspectieven (www.klimaatmatrix.nl) in het kader van het nationaal onderzoeksprogramma Klimaat-voor-Ruimte.